4Ayak Sağlığı Rehberi · Bölüm 4

Tırnak,
rumende başlar.

Tırnak boynuzu canlı tırnaktan (korium) beslenir. Rumen asitlendiğinde ya da rasyon aniden değiştiğinde bu beslenme bozulur; hasar haftalar sonra tabanda görünür.

▶ 80 saniyede tırnağın günlüğü

Laminitis: tırnak boynuzu bozulması

Nedir?. Laminitis, tırnağın içindeki canlı dokuda kan dolaşımının bozulması ve buna bağlı olarak boynuz üretiminin zarar görmesidir. Bugün daha çok “tırnak boynuzu bozulması” (claw horn disruption) denir; ICAR atlasında ayrı bir lezyon olarak yer almaz.
Sessiz başlar. Çoğu zaman başlangıçta belirti vermez; sürüde taban kanaması, sarı renk değişimi, beyaz çizgi ayrılması, çift taban ve halkaların sık görülmesiyle anlaşılır. Taban ülseri, parmak ülseri ve beyaz çizgi hastalığının toplamı sürünün %5–10'unu aşarsa güçlü şekilde düşünülmelidir.
SARA ile bağlantısı. Rumen asitlendiğinde (SARA) kana geçen zararlı maddeler tırnaktaki küçük damarları bozar; tırnak kemiğini tutan lifler gevşer ve kemik çöker. Bu durum taban, parmak ucu ve ökçe ülserlerine zemin hazırlar.
SARA = laminitis değildir. Kaynaklar ilişkinin “SARA = laminitis” kadar basit olmadığını vurgular; yüksek karbonhidratlı rasyonla laminitis arasında ilişki bulamayan çalışmalar da vardır. Sert zemin, uzun ayakta kalma, stres, mastitis ve metritis gibi hastalıklar, sıcak stresi ve genetik de önemli risk faktörleridir.
Geçiş dönemi. Doğum çevresindeki hormonlar tırnak kemiğini tutan yapıyı gevşetebilir; düvelerde bu gevşeme doğumdan 2 hafta önce başlayıp 12 hafta sonrasına kadar sürebilir. Risk en çok doğumdan sonraki ilk 100 günde, ilk laktasyondaki düvelerde 60–90. günlerde yüksektir.
Akut ve kronik form. Fazla tahıl ya da yem yedikten sonra görülen akut laminitis acildir ve genellikle birden çok hayvanı etkiler; hemen veteriner hekim çağırın. Kronik laminitis bir kez yerleşince kesimle düzelmez; bu yüzden önleme sürü düzeyinde yapılmalıdır.

Rasyonda dikkat edilecekler

Etkili lif ve geviş. Rumeni korumanın temeli yeterli ve uzun parçalı kaba yemdir; inek geviş getirirken ürettiği tükürük rumeni tamponlar. Kaba yem çok ince doğranır ya da yem aşırı karıştırılırsa bu etki azalır; çok uzun kaba yem ise ayıklamayı artırır.
Kademeli rasyon geçişi. Rumen yüzeyinin yoğun yeme uyumu 4–6 hafta sürer. Ana rasyon değişikliklerini en az 2 haftaya yayın ve konsantreyi doğumdan sonra kademeli artırın; ani geçişler çift taban ve tırnak halkalarıyla ilişkilidir.
Geçiş dönemi. Doğumdan 3 hafta önce ile 3 hafta sonrası arası asidoz ve laminitis açısından kritiktir; doğumdan sonraki 60 günde ağır bir asidoz atağı tırnağa kalıcı zarar verebilir. Kaynaklar kuru inek rasyonuna doğumdan 2–3 hafta önce kademeli konsantre eklenmesini ve ilk doğum yapan düvelerin ayrı grupta beslenmesini önerir.
Besleme düzeni. Düzensiz besleme, dar yemlik alanı, boş yemlikte bekleme, yetersiz su ve sıcakta lifin azaltılması SARA'nın sık nedenlerindendir. Sıkışık gruplarda düveler az sayıda büyük öğün yiyerek asidoza yatkınlaşır.
Biyotin: araştırma bulguları. Biyotin boynuz yapımı için gereklidir; yüksek tahıllı rasyonda rumende üretimi azalabilir. Günde 20 mg biyotin kullanılan çalışmalarda taban ülserinin daha hızlı iyileştiği, beyaz çizgi sağlığının düzeldiği ve taban kanamasının azaldığı bildirilmiş; etki birkaç ayda görülür ve beslenme-yönetim hataları düzeltilmezse ortaya çıkmaz.
İz mineraller. Çinko, bakır, kalsiyum, kükürt ve A vitamini sağlam boynuz için gereklidir; çinkonun ayak çürüğünü azaltmadaki rolüne dair güçlü kanıt vardır. Ciddi tırnak sorunlarının yalnızca iz mineral eksikliğinden kaynaklanması olası değildir; “fazlası daha iyi” yaklaşımı zararlıdır ve fazla selenyum tırnağa zarar verir.
Vücut kondisyonu. Kaynaklar kuru döneme 3,5 kondisyonla girilmesini önerir. Kuru dönemde ve doğumda zayıf olan, hızla kilo kaybeden ineklerde tırnak kemiğini destekleyen yağ yastığı incelir ve taban ülseri riski artar.
Kuru dönemde kondisyon kaybı. ABD'de 7.626 Holstein inekle yapılan bir çalışmada kuruya ayırmadan doğuma en çok kondisyon kaybeden ineklerde erken laktasyon hastalığı olasılığı yaklaşık 1,3 kat yüksek bulunmuştur. ICAR kondisyonun kuruya ayırmada, doğumdan yaklaşık 3 hafta önce, doğumda ve laktasyon zirvesinde skorlanmasını önerir; önemli olan aynı ineğin skorundaki değişimdir.
SARA tek göstergeyle anlaşılmaz. Fransa'da 144 inekte rumen pH'ı ölçülen bir çalışmada süt yağı ve yağ/protein oranı düşük rumen pH'ını güvenilir şekilde yakalayamamıştır. Rasyon, geviş, dışkı, yem tüketimi ve sürü kayıtları birlikte değerlendirilmelidir.