Yemdeki Görünmez Risk: Mikotoksinler ve Sürü Yönetimi

Mikotoksinler gözle görülmez, kokusu her zaman belli olmaz ve çoğu zaman tek başına gelmez. Küfün yüzeyde göründüğü yerde toksin olabilir; küf görünmeyen bir yemde de olabilir. Süt sığırcılığında sorun yalnızca hayvan sağlığı değil: aflatoksin sütte bir yan ürüne dönüşür ve doğrudan süt satışını etkileyebilir. Bu yazıda ana mikotoksinleri, nereden geldiklerini, sürüde neye yol açtıklarını ve sahada neyin işe yaradığını bilimsel verilerle ele alıyoruz.

Ana mikotoksinler: kim, nereden, ne yapar?

Mikotoksinler küf mantarlarının ürettiği ikincil metabolitlerdir. Ruminantlar açısından öne çıkan beş grup şunlardır:

Aflatoksin B1 ve sütteki M1

AFB1 sindirim kanalından hızla emilir; kana ulaşması dakikalar alır [3]. Karaciğerde oksitlenerek aflatoksin M1 (AFM1) hâline gelir ve süte geçer [3]. Yemdeki AFB1’in ne kadarının süte M1 olarak geçtiğine “geçiş oranı” (carry-over) denir. İsrail’de yüksek verimli ineklerle yapılan bir çalışmada bu oran, günde 35 kg’ın üzerinde süt veren laktasyon ortasındaki ineklerde %5,8, günde 33 kg’ın altında süt veren geç laktasyon ineklerinde %2,5 bulunmuştur; geçiş oranı süt verimi arttıkça yükselmiştir [4]. Çalışma 12 inekle yapıldığı için sayılar kesin bir kural değil, bir yön göstergesidir. Ama mesaj nettir: sürünüz ne kadar verimliyse yemdeki aflatoksin süte o kadar kolay yansır.

Tarlada ve depoda: iki ayrı kaynak

Küf yeme iki farklı noktada bulaşır:

• Tarla: Fusarium ve Alternaria genellikle “tarla küfleri” olarak sınıflanır; Aspergillus ise hasattan önce de sonra da gelişebilir. Oluşum tarım uygulamalarına ve iklime bağlıdır [3].
• Depo ve silaj: İyi yapılmış silajda küflerin çoğu elenir; ancak bazı türler organik asitlere, CO₂’ye ve düşük oksijene dayanıklıdır. Asıl risk silaj açıldıktan sonra oksijen girdiğinde başlar; oksijendeki küçük bir artış bile küf gelişimi için yeterli koşulu sağlayabilir [3].

Silaj literatürünü derleyen kapsamlı bir incelemeye göre kontaminasyon hasattan önce, depolama sırasında ya da silaj açıldıktan sonra yemleme aşamasında oluşabilir; ruminantların silajla en sık aldığı toksinler arasında aflatoksinler, trikotesenler, okratoksin A, fumonisinler ve zearalenon sayılmaktadır [5].

Tek toksin değil, kokteyl: küresel tarama verisi

On yıllık bir küresel tarama, 2008–2017 arasında 100 ülkeden toplanan 74.821 yem ve yem hammaddesi örneğini incelemiştir [1]. En az üç mikotoksin için test edilen örneklerin %88’inde en az bir mikotoksin, %64’ünde ise iki veya daha fazla mikotoksin bulunmuştur. Tüm örnekler içinde görülme sıklıkları şöyledir [1]:

• DON: %64
• Fumonisinler: %60
• Zearalenon: %45
• Aflatoksin B1: %23
• T-2 toksin: %19

Bu tablonun sahadaki anlamı açıktır: bir rasyonu yalnızca aflatoksin açısından kontrol etmek, riskin büyük bölümünü görmemek demektir. Çoklu kontaminasyon istisna değil, kuraldır.

Sürüde belirtiler: sessiz ve kronik

Mikotoksinlerin ruminantlardaki etkileri çoğunlukla kroniktir: yem tüketimi, verim ve döl veriminde gerileme olarak kendini gösterir [3]. Çalışmalardan derlenen bazı bulgular [3]:

• Yem tüketimi ve verim: Rasyonda 20 µg/kg AFB1 süt ineklerinde yem tüketimini ve süt verimini düşürmüştür; daha yüksek düzeylerde süt verimi ve döl verimi olumsuz etkilenmiştir.
• Döl verimi: ZEN verilen düvelerde gebe kalma oranı kontrol grubuna göre daha düşük bulunmuştur. Bir sürüde DON ve ZEN birlikteliği düvelerde düzensiz ovaryum siklusları ve erken meme gelişimi ile ilişkilendirilmiştir.
• Bağışıklık: Karışık kontaminasyonlu rasyonla beslenen ineklerde hematolojik ve bağışıklık parametreleri olumsuz etkilenmiştir.

Dürüst olmak gerekirse: DON’un laktasyondaki ineklere etkisi literatürde hâlâ tartışmalıdır; bazı çalışmalarda yem tüketimi ve verimde değişiklik görülmemiştir [3]. Bu yüzden belirtiler tek başına teşhis koydurmaz. Sürünüzde açıklanamayan yem tüketimi düşüşü, döl verimi sorunları veya sağlık problemleri varsa veteriner hekiminize danışın ve yem analizini sürece dahil edin.

Rumen bir kalkan, ama sınırları var

Ruminantlar mikotoksinlere tek midelilerden daha dayanıklıdır; bunun nedeni rumen mikroorganizmalarının bazı toksinleri parçalaması veya bağlamasıdır [3]. Ancak bu kalkan her toksinde aynı şekilde çalışmaz:

• Zearalenon: Rumende büyük ölçüde (yaklaşık %90) α-zearalenol’e dönüşür; bu metabolit ana molekülden daha östrojeniktir [3]. Yani burada “detoksifikasyon” değil, tersine bir aktivasyon söz konusudur.
• Aflatoksin B1: Rumen ortamında kısmen stabil kalır [3].
• Fumonisinler: Rumende zayıf parçalanır [3].
• DON: Normal koşullarda daha az toksik metabolitlere dönüşür [3]. Ancak in vitro rumen simülasyonları, rumen pH’sı 5,8’e düştüğünde DON’un kaybolmasının yavaşladığını göstermiştir. Kuru dönem ineklerinden alınan rumen sıvısı ve düşük pH birleştiğinde 48 saatin sonunda DON kaybı yalnızca yaklaşık %40 düzeyinde kalmıştır [2]. Araştırmacılar, subakut rumen asidozu gibi durumlarda DON’un rumende kısmen bozulmadan kalabileceğini öne sürmektedir [2].

Pratik çıkarım: rumen sağlığı bozulduğunda, rumenin toksin işleme kapasitesi de zayıflayabilir. Yüksek nişastalı rasyonlar ve asidoz riski taşıyan sürüler bu açıdan iki kat dikkat gerektirir.

Yasal sınırlar: AB ve Türkiye

DON, ZEN ve fumonisin için AB’de bağlayıcı üst sınır değil, rehber değer vardır; T-2 ve HT-2 için bu tavsiye yalnızca izleme öngörür [8].

Türkiye’de Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği’nin 2011 tarihli metninde çiğ süt, ısıl işlem görmüş süt ve süt ürünleri üretiminde kullanılan süt için AFM1 sınırı 0,050 µg/kg olarak yer almıştır [9]; yönetmelik 5 Kasım 2023’te yenilenmiştir ve güncel ek tablolar takip edilmelidir. Yem tarafında, Türk mevzuatındaki istenmeyen maddeler ekinde süt hayvanlarına yönelik tamamlayıcı ve tam yemler için AFB1 değeri 0,005 mg/kg, yem maddeleri için 0,02 mg/kg olarak verilmektedir [10].

Hesap basittir ama acımasızdır: süt sınırı yem sınırından binlerce kat düşüktür ve yüksek verimli inekte geçiş oranı daha yüksektir.

Bağlayıcıların sınırı ve biyotransformasyon

Kil bazlı (inorganik) bağlayıcılar, AFB1’in etkisini azaltmak ve AFM1’in süte geçişini düşürmek amacıyla yaygın olarak kullanılır [3]. Sorun şudur: trikotesenler (DON, T-2) ve zearalenon inorganik bileşenler tarafından ya hiç ya da zayıf biçimde tutulur [3]. Silaj incelemesi de rasyona eklenen tutucu ajanların etkinliğinin toksine ve kontaminasyon düzeyine göre değiştiğini vurgular [5].

Bu yüzden yalnızca aflatoksin odaklı bir yaklaşım, yukarıdaki küresel tabloda en sık görülen toksinleri (DON, fumonisin, ZEN) açıkta bırakır. Bu toksinler için biyotransformasyon yaklaşımı devreye girer: belirli mikroorganizmalar veya enzimler toksin molekülünü daha az toksik metabolitlere dönüştürür. Literatürde trikotesenleri ve ZEN’i toksik olmayan metabolitlere dönüştüren mikroorganizma kullanımı tanımlanmıştır [3]. Silaj araştırmalarında da mikotoksin parçalayan katkılar ve rumen mikropları gelecek araştırma öncelikleri arasında sayılmaktadır [5]. Doğru strateji; bağlama, biyotransformasyon ve rumen desteğinin rasyondaki gerçek toksin profiline göre birlikte düşünülmesidir.

Silaj ve depolama yönetimi

Mikotoksin probleminin en ucuz çözümü onu hiç oluşturmamaktır. Silaj incelemesinin ana mesajı budur: sorunlar, silolamadan önce ve sonra küf gelişimini engelleyerek en aza indirilebilir [5]. Sahada öne çıkan noktalar [3, 5]:

• Oksijeni dışarıda tutun: Düşük oksijen ve yüksek CO₂ küf gelişimini baskılar. İyi sıkıştırma ve hızlı, sıkı örtme havayla temas eden yüzeyi küçültür.
• Açılışta hızlı ilerleyin: Silaj yüzü ne kadar uzun süre havaya açık kalırsa risk o kadar artar.
• Küflü kısmı atın: Küflü veya kontamine olduğundan şüphelenilen materyal rasyona girmemelidir.
• Katkı ve inokulant: Küf önleyici katkılar ve mikrobiyal inokulantlar kontaminasyonu azaltabilir; heterolaktik inokulantlar aerobik stabiliteyi iyileştirebilir.
• Tane yem: Tahıl %13’ün altında nemle ve serin ortamda depolanmalıdır.

Analiz: tahmin değil, ölçüm

Belirti üzerinden mikotoksin yönetmek, arıza lambası yandıktan sonra yağ kontrol etmeye benzer. Küresel veriler çoklu kontaminasyonu gösterdiğine göre analiz de çoklu toksin paneliyle yapılmalıdır [1]. Silaj, mısır, kepek ve konsantre yem ayrı ayrı değerlendirilmeli; numune, yığının farklı noktalarından alınarak temsil edici hâle getirilmelidir. Süt tarafında AFM1 takibi, yem tarafındaki sorunun erken uyarı sinyalidir.

Sahada kontrol listesi

• Silaj yüzeyi düzgün, günlük ilerleme yeterli mi? Isınma veya küf görülüyor mu?
• Küflü katmanlar rasyondan ayrılıyor mu?
• Tane yem nemi ve depo sıcaklığı kontrol altında mı?
• Yeni gelen hammadde partileri için mikotoksin analizi yapılıyor mu?
• Analiz paneli yalnızca aflatoksini değil DON, ZEN, fumonisin ve T-2/HT-2’yi de kapsıyor mu?
• Süt AFM1 sonuçları düzenli izleniyor mu?
• Rasyon asidoz riski açısından değerlendirildi mi?
• Yem tüketimi ve döl verimindeki açıklanamayan düşüşler veteriner hekimle konuşuldu mu?

SmartPlus ile

Mikotoksin yönetimine ölçümle başlıyoruz: Mikotoksin analizi ve Yem analizi hizmetlerimizle rasyonunuzdaki gerçek toksin profilini ortaya koyuyoruz. SmartTox, bağlama ve biyotransformasyon yaklaşımlarını rumen desteğiyle bir arada düşünen bir yem katkısı olarak bu profile göre konumlanır. İşletmenize özel değerlendirme için İletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Gruber-Dorninger, C., Jenkins, T., Schatzmayr, G. (2019). Global Mycotoxin Occurrence in Feed: A Ten-Year Survey. Toxins, 11(7), 375. https://doi.org/10.3390/toxins11070375
2. Debevere, S., Cools, A., De Baere, S., Haesaert, G., Rychlik, M., Croubels, S., Fievez, V. (2020). In Vitro Rumen Simulations Show a Reduced Disappearance of Deoxynivalenol, Nivalenol and Enniatin B at Conditions of Rumen Acidosis and Lower Microbial Activity. Toxins, 12(2), 101. https://doi.org/10.3390/toxins12020101
3. Gallo, A., Giuberti, G., Frisvad, J.C., Bertuzzi, T., Nielsen, K.F. (2015). Review on Mycotoxin Issues in Ruminants: Occurrence in Forages, Effects of Mycotoxin Ingestion on Health Status and Animal Performance and Practical Strategies to Counteract Their Negative Effects. Toxins, 7(8), 3057–3111. https://doi.org/10.3390/toxins7083057
4. Britzi, M., Friedman, S., Miron, J., Solomon, R., Cuneah, O., Shimshoni, J.A., Soback, S., Ashkenazi, R., Armer, S., Shlosberg, A. (2013). Carry-Over of Aflatoxin B1 to Aflatoxin M1 in High Yielding Israeli Cows in Mid- and Late-Lactation. Toxins, 5(1), 173–183. https://doi.org/10.3390/toxins5010173
5. Ogunade, I.M., Martinez-Tuppia, C., Queiroz, O.C.M., Jiang, Y., Drouin, P., Wu, F., Vyas, D., Adesogan, A.T. (2018). Silage review: Mycotoxins in silage: Occurrence, effects, prevention, and mitigation. Journal of Dairy Science, 101(5), 4034–4059. https://doi.org/10.3168/jds.2017-13788
6. Avrupa Komisyonu (2023). Commission Regulation (EU) 2023/915 on maximum levels for certain contaminants in food. Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32023R0915
7. Avrupa Parlamentosu ve Konseyi (2002). Directive 2002/32/EC on undesirable substances in animal feed (konsolide metin). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02002L0032-20191128
8. Avrupa Komisyonu (2006). Commission Recommendation 2006/576/EC on the presence of deoxynivalenol, zearalenone, ochratoxin A, T-2 and HT-2 and fumonisins in products intended for animal feeding. Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reco/2006/576/oj
9. T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (2011). Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği. Resmî Gazete, 29.12.2011, Sayı 28157 (3. Mükerrer). https://bcglobal.bryantchristie.com/marketinfo/reports/peanut%20aflatoxin%20limits/Turkish%20Food%20Codex%20Contaminants%20Regulation.pdf
10. T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (2014). Yemlerde İstenmeyen Maddeler Hakkında Tebliğ (Tebliğ No: 2014/11), Ek-1. https://old.fsvps.gov.ru/fsvps-docs/ru/importExport/turkey/files/amount_of_harmful_doses_in_feed.pdf