Penn State Elek Kutusu ve Gübre Eleği ile Rasyonu Sahada Denetleyin

Bilgisayarda hazırlanan rasyon, yemliğe düşen rasyon ve ineğin gerçekten yuttuğu rasyon çoğu işletmede üç farklı şeydir. Aradaki farkı görmenin en ucuz ve en hızlı iki yolu var: yemliğe Penn State elek kutusu ile, dışkıya da gübre eleği ile bakmak. Bu ikisi ağzı ve arka ucu ölçer. Birlikte kullanıldıklarında rasyonun fiziksel yapısı, ayıklama (sorting) ve sindirim hakkında laboratuvar sonucunu beklemeden net bir tablo verirler.

Partikül boyutu neden bu kadar önemli?

Rasyonun kimyasal analizi NDF’nin ne kadar olduğunu söyler, ama o lifin ineği çiğnemeye zorlayıp zorlamadığını söylemez. Bu yüzden fiziksel etkili NDF (peNDF) kavramı geliştirildi. Mertens’in önerdiği sistemde NDF’nin etkinliği, çiğneme aktivitesini, rumen pH’sını ve süt yağını etkileyen partikül boyutu ve lif özelliklerine göre düzeltilir [1].

Mekanizma sahada şöyle işler:

• Geviş ve tükürük: Penn State Extension’a göre kaba yem partikül boyutu küçüldükçe çiğneme süresi kısalır ve rumen pH’sı düşme eğilimine girer. İnek daha az çiğnediğinde daha az tükürük üretir. Rumeni tamponlayan da bu tükürüktür [2].
• Rumen matı: 19 mm elek, rumende yüzen ve lif matını oluşturan partikülleri yakalamak için tasarlanmıştır [2]. Bu katman rumen hareketliliğinin bir parçasıdır. Partiküller çok küçük olduğunda geviş azalır ve süt yağı düşebilir [3].
• Ayıklama (sorting): Partiküller çok uzun olduğunda inek rasyonu ayıklar [2]. Leonardi ve Armentano’nun çalışmasında inekler bütün rasyonlarda uzun partiküllere karşı, ince partiküller lehine seçim yaptı. Rasyondaki kuru ot oranı arttıkça ayıklama da arttı [4].

Kısacası partiküller ne çok kısa ne çok uzun olmalı. Penn State kutusu bu dengeyi sayıya döker.

Penn State elek kutusu: yapısı ve geçmişi

Kutu, üst üste oturan üç elek ile bir kapalı tavadan oluşur [2]:

İlk sürüm 1996’da 19 mm ve 8 mm eleklerle tanıtıldı [2, 5]. 2002’de 1,18 mm’lik bir elek eklendi [2]. Kononoff ve arkadaşları üçüncü bir elek kullanılmasını ve kutunun en az 1,1 Hz frekansla, 17 cm strokla sallanmasını önerdi [6]. 2013 revizyonunda 1,18 mm elek kaldırıldı ve yerine 4 mm elek kondu [2, 7]. Gerekçe şuydu: yüksek verimli ineklerde rumenden çıkan en uzun partiküller 1,18 mm’lik partiküller değildir. Bu ince partiküller genellikle rumen sıvısında askıda kalır. Bu yüzden 4 mm sınırı, peNDF tahmini için yüksek verimli inekte daha doğru kabul edilir [2, 7].

TMR için önerilen dağılım

Penn State Extension’ın güncel rehberinde (son güncelleme Ekim 2025) laktasyondaki inekler için önerilen aralıklar şunlardır [2]:

Rehberde öne çıkan noktalar şunlar [2]:

• Üst elekte TMR’nin %8’inden fazlası kalmamalı.
• TMR’nin %60–70’i fiziksel etkili olmalı. Bu oran, 4 mm ve üzerindeki üç elekte kalanların toplamıdır. peNDF tahmini için bu oran NDF değeriyle çarpılır.
• 4 mm elekte tane ve hızlı sindirilen karbonhidratlar da birikir. Etkili lif hesabında bunlar düşülmelidir. Etkili lif kaynağı yalnızca kaba yem ve lifli yan ürünlerdir.
• Kaba yemin tek kaynağı mısır silajıysa üst elekte en az %8 bulunmalı. Değilse alt sınır %3’tür.

Adım adım kullanım

1. Numuneyi doğru yerden alın. TMR’yi inekler yemeden ve ayıklamadan önce, yemlikten taze alın. Mikseri değerlendiriyorsanız yemleme hattı boyunca birkaç noktadan numune alın [2].
2. Miktar: Üst eleğe yaklaşık 3 pint, yani 1,4 litre civarında materyal koyun [2, 5]. Numuneyi kurutmayın, kesmeyin, hiçbir şekilde değiştirmeyin. Çok ıslak numuneler (%45’in altında kuru madde) doğru ayrışmayabilir [2].
3. Sallama protokolü: Kutuyu düz bir zeminde, dikey hareket olmadan, tek yönde 5 kez sallayın, sonra çeyrek tur döndürün. Bunu 8 set tekrarlayın, toplam 40 sallama eder. Frekans en az 1,1 Hz (saniyede yaklaşık bir sallama), strok uzunluğu yaklaşık 17 cm olmalı [2].
4. Tartım: Hassas bir terazi ile her elekte ve tavada kalan miktarı tartın. Her fraksiyonu toplamın yüzdesi olarak hesaplayın [2].

Sonuçları yorumlamak

• Üst elek %8’in üzerindeyse: Uzun saman veya kuru ot fazla, mikser süresi kısa ya da bıçaklar körelmiş olabilir. Ayıklama riski artar [2].
• Tava %40’ın üzerindeyse: Rasyon çok ince. Geviş ve tükürük üretimi düşebilir, süt yağı baskılanabilir [2, 3]. Fazla karıştırma ve aşırı ince doğranmış silaj bu tablonun tipik sebepleridir.
• 4 mm elek yüksekse: Bunun lif mi yoksa tane mi olduğuna bakın. Tane ağırlıklıysa etkili lif sanılandan düşüktür [2].
• Mısır silajı: Silajı da kendi aralıklarına göre ayrıca eleyin.

Ayıklama kontrolü: yemleme başı, arası, artık yem

Ayıklamayı görmenin yolu aynı yemliği farklı saatlerde elemektir. Penn State rehberi, taze TMR’yi yemlemeden sonra birkaç kez, örneğin 4, 8, 12 ve 48. saatte yemlikte kalan yemle karşılaştırmayı önerir. Bu numunelerin dağılımı orijinal TMR’den %3–5’ten fazla sapmamalıdır [2].

Pratikte üç numune yeterlidir: yemleme başında taze TMR (referans), 4–8 saat sonra aynı noktalardan bir ara numune ve sonraki yemlemeden hemen önce artık yem. Artık yemde üst elek payı belirgin şekilde artmış ve tava payı azalmışsa inekler uzun partikülleri bırakıp konsantreyi seçiyor demektir. Rehbere göre kalabalık yemliklerde ve düveler yaşlı ineklerle aynı grupta olduğunda ayıklama daha belirgin olabilir [2].

Gübre eleği: rasyonun arka uçtan okunması

Elek kutusu ineğe ne sunulduğunu gösterir. Gübre eleği ise o yemden ne kadar yararlanıldığını gösterir. Yıkamalı dışkı eleklerinin bilinen ticari örneklerinden biri olan Nasco gübre eleği, 3/16 inç (yaklaşık 4,8 mm), 1/8 inç (yaklaşık 3,2 mm) ve 1/16 inç (yaklaşık 1,6 mm) delikli üç paslanmaz çelik elekten oluşur [8]. Penn State’in basit yöntemi ise tek bir süzgeçle de çalışır: yaklaşık 0,05–0,08 inç (1,3–2 mm) gözenekli bir elek yeterlidir [9].

Numune alma ve yıkama

• Grubu temsil eden en az beş inekten taze dışkı alın, karıştırın [9]. Bazı danışmanlar 10–12 inekten 500–600 g’lık numune önerir. Bu durumda en sulu ve en katı uçlardaki dışkıları dışarıda bırakın [10].
• Karışımdan yaklaşık bir pint (0,5 litre civarı) alın, eleğe koyun ve akan su berraklaşana kadar yumuşak bir hortum akışıyla yıkayın [9].
• Kalıntıyı koyu renkli düz bir zeminde inceleyin [9]. Çok elekli sistemde her elekteki kalıntının suyunu sıkın, tartın ve toplamın yüzdesi olarak hesaplayın [10].

Hangi elekte ne kadar kalmalı?

Bu konuda hakemli bir standart yoktur. Penn State yazarları da gübre değerlendirmesinin kesin bir bilim olmadığını açıkça belirtir [9]. Sahada kullanılan pratik referanslar şunlardır:

Yorum: lif, tane, mısır silajı

• Lif sindirimi: Bir miktar uzun kaba yem partikülü normaldir. Ancak partiküllerin çoğu 0,5 inçten (yaklaşık 1,3 cm) uzunsa sorun olabilir: düşük kaliteli kaba yem ya da dengesiz rasyon [9]. Üst elekte biriken fazla lif, rumen senkronizasyonunun bozulduğuna işaret edebilir [10].
• Tane işleme: Yüksek verimli ineklerin hemen hepsinin dışkısında biraz tane görülür, ama bu miktar düşük tutulmalı ve izlenmelidir. Çok fazla sindirilmemiş tane, yetersiz işleme veya aşırı tane tüketimi anlamına gelebilir [9]. Beyaz nişasta parçaları içeren sert taneler daha ince öğütmeye ihtiyaç olduğunu gösterebilir [12].
• Mısır silajı kırma (kernel processing): Tane kabuğu sağlam kalırken içindeki nişasta dışarıdan sindirilmiş olabilir. Bu mısır silajında sık görülür, bu yüzden taneleri parmakla ezerek kontrol edin. Kurumuş dışkının yüzeyinde soluk beyaz renk sindirilmemiş nişastaya işaret eder [9]. Sert taneler olgun veya kuru hasat edilmiş silajdan gelebilir [12]. Silajda hedef, kırma skoru (4,75 mm elekten geçen nişasta oranı) %70’in üzerinde olmasıdır. %50–69 yeterli, %50’nin altı yetersiz işlenmiş kabul edilir [13].
• Sayıya dökmek için: Gözle görülen tanenin ekonomik karşılığını görmek için dışkı nişastası analizi yaptırın. Fredin ve arkadaşlarının eşitliğine göre toplam sindirim kanalı nişasta sindirilebilirliği = 100 − (dışkı nişastası % × 1,25). Dışkı nişastası %3’ün altındaysa sindirilebilirlik %96’nın üzerindedir [14, 15].

Sahada kontrol listesi

• TMR numunesi yemleme hattının başından, ortasından ve sonundan alındı.
• 5 sallama + çeyrek tur × 8 set = 40 sallama uygulandı, dikey hareket yapılmadı.
• Üst elek ≤ %8, 4 mm ve üstü toplam %60–70, tava %30–40 aralığında mı?
• Mısır silajı ve haylaj kendi aralıklarına göre ayrıca elendi.
• Taze TMR ile ara ve artık yem karşılaştırıldı, sapma ≤ %3–5 mi?
• En az 5 inekten (tercihen 10–12) taze dışkı alındı ve yıkandı.
• Dışkıdaki taneler ezilerek kontrol edildi, gerekirse dışkı nişastası analizi istendi.
• Sonuçlar rasyon versiyonu ve süt/süt yağı verisiyle birlikte arşivlendi.

Gübrede beklenmedik değişiklikler, ishal veya sağlık belirtileri görürseniz veteriner hekiminize danışın.

SmartPlus ile

Bu ölçümleri tek seferlik değil, düzenli bir izleme rutini olarak yaptığınızda anlam kazanırlar. SmartPlus saha ekibi TMR denetimi ziyaretlerinde elek kutusu ve ayıklama analizini yapar. Sindirim (gübre eleği) testi ile arka uçtaki tabloyu çıkarır. Bulguları da dinamik rasyon yaklaşımıyla rasyona geri yansıtır. İşletmeniz için bir değerlendirme planlamak isterseniz iletişim sayfamızdan, 0 850 840 33 49 numaralı telefondan veya [email protected] adresinden bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Mertens, D. R. (1997). Creating a system for meeting the fiber requirements of dairy cows. Journal of Dairy Science, 80(7), 1463–1481. https://doi.org/10.3168/jds.S0022-0302(97)76075-2
2. Heinrichs, J., & Jones, C. M. (2013, güncelleme 2025). Penn State Particle Separator (DSE 2013-186). Penn State Extension. https://extension.psu.edu/penn-state-particle-separator
3. Breneman, A. (güncelleme 2025). The Importance of Chop Length to the Cow. Penn State Extension. https://extension.psu.edu/the-importance-of-chop-length-to-the-cow
4. Leonardi, C., & Armentano, L. E. (2003). Effect of quantity, quality, and length of alfalfa hay on selective consumption by dairy cows. Journal of Dairy Science, 86(2), 557–564. https://doi.org/10.3168/jds.S0022-0302(03)73634-0
5. Lammers, B. P., Buckmaster, D. R., & Heinrichs, A. J. (1996). A simple method for the analysis of particle sizes of forage and total mixed rations. Journal of Dairy Science, 79(5), 922–928. https://doi.org/10.3168/jds.S0022-0302(96)76442-1
6. Kononoff, P. J., Heinrichs, A. J., & Buckmaster, D. R. (2003). Modification of the Penn State forage and total mixed ration particle separator and the effects of moisture content on its measurements. Journal of Dairy Science, 86(5), 1858–1863. https://doi.org/10.3168/jds.S0022-0302(03)73773-4
7. Hoard’s Dairyman. Have you updated your shaker box? https://hoards.com/article-24772-have-you-updated-your-shaker-box.html
8. Nasco Education. Nasco Digestion Analyzer (ürün sayfası). https://www.nascoeducation.com/nasco-digestion-analyzer-c26728.html
9. Heinrichs, J., Varga, G. A., & Kononoff, P. (güncelleme 2026). Using Manure Evaluation to Enhance Dairy Cattle Nutrition. Penn State Extension. https://extension.psu.edu/using-manure-evaluation-to-enhance-dairy-cattle-nutrition
10. Corrigan, B., & Winchell, J. (2021). Back-end biology: How manure screening is a vital tool for nutritionists. Progressive Dairy. https://www.agproud.com/articles/55028-back-end-biology-how-manure-screening-is-a-vital-tool-for-nutritionists
11. NWF Agriculture (2019, güncelleme 2022). Dung Sieving: A guide to understanding your cows. https://www.nwfagriculture.co.uk/?p=3442
12. Lee, K. (2010). What can manure tell you about the ration? (M. Hutjens, University of Illinois, görüşleriyle). Progressive Dairyman. https://www.agproud.com/articles/30307-what-can-manure-tell-you-about-the-ration
13. Shinners, K. J., & Holmes, B. J. (2013). Making sure your kernel processor is doing its job. Focus on Forage, 15(4). University of Wisconsin. https://fyi.extension.wisc.edu/forage/files/2014/01/KernelProcessing-FOF.pdf
14. Fredin, S. M., Ferraretto, L. F., Akins, M. S., Hoffman, P. C., & Shaver, R. D. (2014). Fecal starch as an indicator of total-tract starch digestibility by lactating dairy cows. Journal of Dairy Science, 97(3), 1862–1871. https://doi.org/10.3168/jds.2013-7395
15. Ferraretto, L. F. Fecal starch calculator – Background and Guide. University of Wisconsin–Madison Division of Extension. https://dairy.extension.wisc.edu/files/2023/05/Fecal-starch.pdf