Süt Dönemi Geri Gelmez: İlk 8 Hafta İlk Laktasyonu Belirler

Bir düvenin ilk laktasyonda ne kadar süt vereceği, çoğu işletmede doğumdan iki yıl sonra merak edilir. Oysa bu sorunun cevabının önemli bir kısmı, buzağı daha kulübedeyken yazılır. Sütten kesim öncesindeki ilk 8 hafta, hayvanın ömrü boyunca bir daha yakalanamayacak bir gelişim penceresidir. Bu dönemde kaybedilen büyüme, sonradan verilen fazladan yemle tam olarak telafi edilemez. Kısacası: süt dönemi geri gelmez.

Önce kolostrum: temel atılmadan bina yükselmez

Yoğun süt programlarından söz etmeden önce bir gerçeği netleştirmek gerekir: Yeterli ve kaliteli kolostrum almamış bir buzağıda, en iyi süt ikame yemi bile beklenen sonucu vermez. Buzağı bağışıklık için gereken antikorları (IgG) ana karnında almaz; bu aktarım ancak doğumdan sonra kolostrumla gerçekleşir.

ABD’de uzmanların ortak görüşünü yansıtan uzlaşı raporu, kolostrum kalitesi için en az 50 g/L IgG sınırını uygun bulmuş; buzağıda serum IgG düzeyini ≥25,0 g/L “mükemmel”, 18,0–24,9 g/L “iyi”, 10,0–17,9 g/L “orta” ve <10 g/L “zayıf” olarak sınıflandırmıştır [1]. Aynı rapor, hedefe ulaşmanın doğumdan sonra hızla yüksek kaliteli kolostrum vermeyi gerektirdiğini vurgular; tek öğünlük uygulamada yaklaşık 2. saatte, ortalama 3,3 litre ile yaklaşık 300 g IgG sağlanmıştır [1].

İlk saatlerin ayrıntıları için Buzağı rehberi: ilk 24 saat sayfamıza göz atabilirsiniz. Bu yazının geri kalanı, kolostrum işinin doğru yapıldığını varsayar.

Metabolik programlama: erken beslenme kalıcı iz bırakır

“Metabolik programlama”, yaşamın erken döneminde alınan besin miktarının dokuların gelişimini ve ileriki performansı kalıcı biçimde etkilemesi anlamına gelir. Buzağıda bu etkinin en iyi incelendiği doku meme bezidir.

Brown ve arkadaşlarının çalışmasında, 2–8. haftalar arasında daha yüksek enerji ve protein alımı meme parankim kütlesini artırmıştır [2]. Parankim, ileride süt üretecek salgı dokusudur. Aynı çalışmada yüksek beslenen grupta parankim DNA’sı da daha yüksek bulunmuştur; DNA miktarı, dokudaki hücre sayısının bir göstergesidir. Dikkat çekici olan şudur: Etki 8. haftada görülmüş, 2. dönemdeki (14. haftaya kadar) diyet farkı ise parankim dokusunu etkilememiştir [2]. Yani meme dokusunun beslemeye en duyarlı olduğu pencere, süt dönemiyle örtüşmektedir.

Bu bulgu, programlamanın temel fikrini özetler: Erken dönemde dokular hücre sayısını artırarak büyür ve bu pencerede yeterli besin almayan doku, aynı hücre sayısına sonradan aynı kolaylıkla ulaşamayabilir. Soberon ve arkadaşları da gözledikleri uzun vadeli etkinin arkasında epigenetik değişikliklerin olabileceğini öne sürmüştür [3].

Rakamlarla etki: Soberon ve ark. 2012

Bu alandaki en çok atıf alan çalışmalardan biri, Cornell Üniversitesi’nden Soberon ve arkadaşlarına aittir [3]. Araştırmacılar Cornell sürüsünden 1.244 ve ticari bir işletmeden 624 düvenin verilerini incelemiştir. Sonuçlar:

Çalışmada sütten kesim öncesi günlük canlı ağırlık artışı, ilk laktasyon süt verimindeki varyasyonun %22’sini açıklamıştır [3]. Yazarlar, bu etkinin altında süt verimini destekleyen epigenetik değişikliklerin olabileceğini, ancak mekanizmanın henüz tam anlaşılmadığını belirtir ve buzağı beslemesini, ineğin genetik süt potansiyelini etkileyen önemli bir çevresel faktör olarak tanımlar [3].

Pratik okuma şöyle: Günlük artışı 0,5 kg’dan 0,7 kg’a çıkarmak 0,2 kg’lık bir farktır. Soberon verileriyle orantılanırsa bu, Cornell sürüsü için ilk laktasyonda yaklaşık 170 kg ek süt anlamına gelir (850 × 0,2; doğrusal bir ilişki varsayımıyla yapılmış bir hesaptır).

Meta-analiz ne diyor? Gelsinger ve ark. 2016

Tek bir çalışma tablonun tamamı değildir. Gelsinger, Heinrichs ve Jones, 9 çalışmadan 21 deneme grubunun verisini birleştirmiştir [4]. Bulgular dengeli bir tablo çizer:

• İlk laktasyon 305 günlük süt, yağ ve protein verimindeki varyansın sırasıyla %98, %85 ve %96’sını “çalışma” etkisi, yani işletmeler arası yönetim farkları açıklamıştır [4].
• Buna rağmen sütten kesim öncesi günlük artış ile ilk laktasyon performansı arasında pozitif ilişki bulunmuştur [4].
• Sıvı yem ile başlangıç yemi (starter) kuru madde alımı arasında sinerjik bir ilişki saptanmıştır [4].
• Yazarlar, uygun sütten kesim sonrası yönetimle birlikte günlük artışın 0,5 kg’ın üzerinde tutulmasını önermektedir [4].

Mesaj açık: Süt dönemi önemlidir, ama tek başına mucize değildir. Sütten kesim sonrasındaki düve yönetimi, tohumlama yaşı ve genel sürü yönetimi de en az onun kadar belirleyicidir.

Klasik kısıtlı besleme ve yoğun besleme

Geleneksel uygulamada buzağıya canlı ağırlığının %8–10’u kadar süt veya süt ikame yemi verilir; serbest erişimde ise buzağılar tam sütten canlı ağırlığın yaklaşık %20’si kadar tüketebilmektedir [5]. Khan ve arkadaşlarının derlemesi, Holstein buzağılar için “canlı ağırlığın %20’si ya da günde ~8 litre” düzeyini yüksek süt miktarına örnek olarak verir ve yüksek süt miktarı ile kademeli sütten kesimi birleştiren yoğun programların yem değerlendirmesini iyileştirebileceğini bildirir [6].

Kısıtlı programın mantığı, buzağıyı aç bırakarak başlangıç yemine erken yönlendirmektir. Bedeli ise ilk haftalarda büyümenin hayvanın potansiyelinin altında kalmasıdır.

Günlük miktar ve konsantrasyon birlikte düşünülmeli

Buzağının aldığı besin, yalnızca litreye değil, günlük toplam süt katı maddesine bağlıdır. Aynı litre, daha yoğun hazırlanmış bir süt ikame yemiyle daha fazla enerji ve protein taşır. NASEM 2021, termonötr koşullarda verilmesi gereken en az süt veya süt ikame yemi katı maddesini doğum ağırlığının %1,5’i olarak belirtmiş ve daha fazlasının verilmesini teşvik etmiştir [7, 8]. Hazırlama oranında her zaman ürün etiketine uyun; litreyi ya da konsantrasyonu artırırken değişikliği birkaç güne yayın.

Büyüme hızlandıkça protein ihtiyacı artar

NASEM 2021 modeline göre hedeflenen büyüme hızı yükseldikçe süt ikame yeminin protein içeriği de artmalıdır; günde yaklaşık 0,9 kg (2 lb) artış hedeflenen buzağılar için süt ikame yeminin yaklaşık %25 ham protein içermesi önerilmektedir [7, 8]. Enerji fazla, protein yetersiz olursa buzağı büyümek yerine yağlanmaya eğilim gösterir.

Sütten kesim: kademeli geçiş ve başlangıç yemi

Yoğun süt programının en hassas noktası sütten kesimdir. Çok süt alan buzağı, süt aniden kesildiğinde yeterli başlangıç yemi tüketmiyorsa büyüme durur. Bu nedenle:

• Buzağıya doğumdan itibaren su, 3. günden itibaren başlangıç yemi sunulmalıdır [5].
• Sorunsuz bir sütten kesim için tahıl/başlangıç yemi tüketimi sütten kesim öncesinde izlenmelidir [5].
• Süt miktarı birkaç gün ya da hafta içinde kademeli azaltılmalıdır; yüksek süt miktarı ile kademeli sütten kesimi birleştiren programlar olumlu sonuçlarla ilişkilendirilmiştir [6].
• Gelsinger meta-analizindeki sıvı yem–başlangıç yemi sinerjisi [4], ikisinin rakip değil tamamlayıcı olduğunu gösterir.

Soğuk havada enerji hesabı değişir

Buzağının vücut ısısını korumak için ek enerji harcamaya başladığı alt kritik sıcaklık, 3 haftalıktan küçük buzağılarda 10–15 °C, daha büyüklerde 6–10 °C aralığındadır ve hava akımına çok bağlıdır [9]. AHDB, bu sınırların altında her 5 °C düşüş için günde yaklaşık 50 g süt ikame yemi tozu (veya 0,33 L tam süt) ek verilmesini önermektedir [9]. NASEM 2021 de soğuk ve sıcak stresi için yaşama payı ihtiyaçlarını artırmıştır [7]. Karadeniz ve İç Anadolu kışlarında, ek enerji verilmeyen buzağı aldığı sütü büyümeye değil ısınmaya harcar.

Sahada kontrol listesi

• Kolostrum: Doğumdan sonra hızla, kaliteli (≥50 g/L IgG) kolostrum verildi mi? Mümkünse kan serumunda pasif bağışıklık kontrolü yapılıyor mu? [1]
• Tartım: Buzağılar doğumda ve sütten kesimde tartılıyor ya da şerit metreyle ölçülüyor mu? Ölçülmeyen artış yönetilemez.
• Hedef: Sütten kesim öncesi günlük artış en az 0,5 kg/gün üzerinde mi? [4]
• Günlük katı madde: Litre ve konsantrasyon birlikte hesaplanıyor mu? Hazırlama etikete uygun mu?
• Protein: Hedeflenen büyüme hızına uygun protein düzeyinde bir süt ikame yemi mi kullanılıyor? [8]
• Başlangıç yemi ve su: İlk günlerden itibaren taze başlangıç yemi ve temiz su var mı? [5]
• Sütten kesim: Ani değil, kademeli mi? Başlangıç yemi tüketimi izleniyor mu?
• Soğuk: Hava sıcaklığı alt kritik sıcaklığın altına indiğinde süt miktarı artırılıyor mu? [9]
• Sağlık: İshal, solunum güçlüğü veya iştahsızlık gibi durumlarda vakit kaybetmeden veteriner hekiminize danışın.

SmartPlus ile

SmartPlus, Almanya merkezli BEWITAL agri’nin BEWI-MILK markasının bölge distribütörüdür. BEWI-MILK AM 5, %25 ham protein ve %55 yağsız süt tozu içeren bir süt ikame yemi seçeneğidir. BEWI-MILK AM 9 ise proteinin %100’ünü süt proteininden alan, %50 yağsız süt tozu içeren bir süt ikame yemi seçeneğidir. İşletmenize uygun süt dönemi programını birlikte kurmak için Buzağı rehberi: süt dönemi sayfamızı inceleyebilir, İletişim sayfasından ya da 0 850 840 33 49 numaralı hattan bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Lombard, J., Urie, N., Garry, F., Godden, S., Quigley, J., Earleywine, T., ve ark. (2020). Consensus recommendations on calf- and herd-level passive immunity in dairy calves in the United States. Journal of Dairy Science, 103(8), 7611–7624. https://doi.org/10.3168/jds.2019-17955
2. Brown, E. G., VandeHaar, M. J., Daniels, K. M., Liesman, J. S., Chapin, L. T., Forrest, J. W., Akers, R. M., Pearson, R. E., Weber Nielsen, M. S. (2005). Effect of increasing energy and protein intake on mammary development in heifer calves. Journal of Dairy Science, 88(2), 595–603. https://doi.org/10.3168/jds.S0022-0302(05)72723-5
3. Soberon, F., Raffrenato, E., Everett, R. W., Van Amburgh, M. E. (2012). Preweaning milk replacer intake and effects on long-term productivity of dairy calves. Journal of Dairy Science, 95(2), 783–793. https://doi.org/10.3168/jds.2011-4391
4. Gelsinger, S. L., Heinrichs, A. J., Jones, C. M. (2016). A meta-analysis of the effects of preweaned calf nutrition and growth on first-lactation performance. Journal of Dairy Science, 99(8), 6206–6214. https://doi.org/10.3168/jds.2015-10744
5. Rosemond, R. (güncelleme 2025). Review of Nutrient Requirements of Dairy Cattle: Requirements for Young Calves. Penn State Extension. https://extension.psu.edu/review-of-nutrient-requirements-of-dairy-cattle-requirements-for-young-calves
6. Khan, M. A., Bach, A., Weary, D. M., von Keyserlingk, M. A. G. (2016). Invited review: Transitioning from milk to solid feed in dairy heifers. Journal of Dairy Science, 99(2), 885–902. https://doi.org/10.3168/jds.2015-9975
7. Hoard’s Dairyman. There are new guidelines for feeding calves (NASEM 2021 değerlendirmesi). https://hoards.com/article-31379-there-are-new-guidelines-for-feeding-calves.html
8. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (2021). Nutrient Requirements of Dairy Cattle: Eighth Revised Edition. The National Academies Press, Washington, DC. https://doi.org/10.17226/25806
9. AHDB Dairy (2015). Managing calves in cold weather. Agriculture and Horticulture Development Board. https://media.ahdb.org.uk/media/Default/Imported%20Publication%20Docs/Managing%20calves%20in%20cold%20weather.pdf